📜 Poesía

CANTIGA X de Alfonso X el sabio

⏱️ 4 min de lectura ✍️ profe
CANTIGA X de Alfonso X el sabio

«Rosa das rosas et Fror das frores, Dona das donas, Sennor das sennores»: la Cantiga X de las Cantigas de Santa María, el poema mariano de Alfonso X en gallego-portugués con estribillo y alabanza a la Virgen.

Texto completo de «Cantiga X»

[ESTA É DE LOOR DE SANTA MARÍA, COM’É FREMOSA E BÕA E Á GRAN PODER]

Rosa das rosas et Fror das frores, Dona das donas, Sennor das sennores, Rosa de beldad’ e de parecer e Fror d’alegria e de prazer, Dona en mui piadosa seer, Sennor en toller coitas e doores. Rosa das rosas et Fror das frores…

Atal Sennor dev’ ome muit’ amar, que de todo mal o pode guardar; e pode-ll’ os peccados perdõar, que faz no mundo per maos sabores. Rosa das rosas et Fror das frores…

Devemo-la muit’ amar e servir, ca punna de nos guardar de falir; des i dos erros nos faz repentir, que nos fazemos come pecadores. Rosa das rosas et Fror das frores…

Esta dona que tenno por Sennor e de que quero seer trobador, se eu per ren poss’ aver seu amor, dou ao demo os outros amores. Rosa das rosas et Fror das frores…

Análisis y comentario de texto de «Cantiga X» de Alfonso X el sabio

Resumen y tema

La cantiga está escrita en gallego-portugués, la lengua lírica de la corte de Alfonso X. La rúbrica que la abre dice: «Esta é de loor de Santa María, com’é fremosa e bõa e á gran poder» (esta es de alabanza de Santa María, cómo es hermosa y buena y tiene gran poder). El estribillo es una invocación a la Virgen: «Rosa das rosas et Fror das frores, Dona das donas, Sennor das sennores» (Rosa de las rosas y Flor de las flores, Dama de las damas, Señora de las señoras). Después añade: «Rosa de beldad’ e de parecer e Fror d’alegria e de prazer, Dona en mui piadosa seer, Sennor en toller coitas e doores».

Las estrofas ofrecen razones para amar y servir a María: «Atal Sennor dev’ ome muit’ amar, que de todo mal o pode guardar; e pode-ll’ os peccados perdõar». «Devemo-la muit’ amar e servir, ca punna de nos guardar de falir; des i dos erros nos faz repentir». La última estrofa cambia a primera persona: «Esta dona que tenno por Sennor e de que quero seer trobador, se eu per ren poss’ aver seu amor, dou ao demo os outros amores». Si puede conseguir su amor, dará al demonio los otros amores.

El tema es la alabanza de la Virgen como señora y protectora que perdona y guarda del mal. Alfonso X traslada el vocabulario de la cortesía amorosa (dona, sennor, trobador, amor) al ámbito religioso, de modo que la devoción mariana adopta la forma del servicio amoroso.

Métrica y rima

Cantiga de loor con estribillo de dos versos y cuatro estrofas monorrimas de cuatro versos, de unos diez a once sílabas por verso, más una rúbrica en prosa.

Rima consonante con estribillo (-ores: frores, sennores, doores, sabores, pecadores, amores) y monorrima en los tres primeros versos de cada estrofa (-ar, -ir, -or).

Estructura interna

  1. Rúbrica en prosa: anuncia el tema (loor de Santa María).
  2. Estribillo y primera estrofa: invocaciones a María.
  3. Segunda y tercera estrofas: razones para amarla y servirla (guarda del mal, perdona los pecados, hace arrepentirse).
  4. Cuarta estrofa: compromiso personal del trovador.
  5. Estribillo tras cada estrofa.

Análisis morfológico

  • Presente de indicativo: dev’, pode, faz, tenno, quero, poss’, dou.
  • Perífrasis de obligación: dev’ ome muit’ amar, devemo-la amar e servir.
  • Infinitivos: amar, guardar, perdõar, servir, falir, repentir, seer, toller, aver.
  • Sustantivos: rosa, fror, dona, sennor, beldad’, parecer, prazer, coitas, doores, mal, peccados, mundo, sabores, erros, pecadores, trobador, amor, amores, demo.
  • Adjetivos y determinantes: atal, muit’, mui, piadosa, maos, outros.
  • Genitivos con das (de + as): rosa das rosas, fror das frores; es una forma de superlativo.
  • Pronombres enclíticos: pode-ll’, devemo-la.
  • Grafías medievales: et (y), nn (ñ), ll’ con apócope.

Análisis sintáctico

El estribillo se compone de sintagmas nominales en aposición y vocativo, sin verbo. Las estrofas contienen oraciones de obligación, subordinadas causales (ca punna de nos guardar) y una condicional (se eu per ren poss’ aver seu amor) cuya apódosis contiene la promesa final.

Recursos literarios

  • Superlativo hebraico («rosa das rosas», «sennor das sennores»).
  • Metáfora floral: Rosa y Flor aplicadas a la Virgen.
  • Léxico cortesano aplicado a lo divino.
  • Estribillo y paralelismo.
  • Anáfora de Rosa… Fror… Dona… Sennor.
  • Hipérbole del compromiso final: renunciar a todos los demás amores.
  • Sencillez y claridad, propias de la poesía didáctica y devocional.

Contexto y valoración

Alfonso X el Sabio (1221-1284) hizo componer las Cantigas de Santa María, más de cuatrocientas piezas en gallego-portugués con música, en honor de la Virgen. Las llamadas cantigas de loor, como esta, aparecen cada diez composiciones y alternan con las de milagros. La edición de los textos en la página mantiene las grafías medievales.

¿Tienes tu propia interpretación de «Cantiga X»? Compártela en los comentarios.

Compartir